تقریباً همه ما تجربه انجام کارهایی را داشتهایم که بدون آنکه متوجه گذر زمان شویم، ساعتها درگیر آنها شدهایم. مطالعه یک کتاب، حل یک مسئله پیچیده، آموزش دادن، نوشتن، طراحی، باغبانی یا حتی تعمیر یک وسیله ساده، گاهی آنقدر درگیرکننده میشوند که خودِ انجام دادنشان ارزشمندتر از نتیجه نهایی به نظر میرسد. در مقابل، همان فرد ممکن است در انجام فعالیتی مشابه، تنها منتظر پایان کار باشد. پرسش اینجاست که تفاوت در چیست؟ آیا برخی فعالیتها ذاتاً لذتبخش هستند و برخی دیگر نه؟ یا اینکه نوع رابطه ما با فعالیت، کیفیت تجربه را تعیین میکند؟
میهای چیکسنتمیهای (Mihaly Csikszentmihalyi) در نظریه Flow پاسخی متفاوت به این پرسش میدهد. او معتقد است یکی از ویژگیهای مهم تجربههای بهینه، Autotelic Experience یا «تجربه خودانجام» است؛ تجربهای که در آن، خودِ فعالیت به پاداش تبدیل میشود. واژه Autotelic از دو واژه یونانی Auto به معنای «خود» و Telos به معنای «هدف» ساخته شده است؛ یعنی فعالیتی که هدف آن در درون خودش قرار دارد، نه در نتیجهای که بعداً به دست میآید.
این ایده، نگاه ما را به کار، یادگیری و حتی زندگی روزمره تغییر میدهد. بسیاری از ما عادت کردهایم ارزش فعالیتها را با نتیجه آنها بسنجیم؛ کار میکنیم تا حقوق بگیریم، درس میخوانیم تا مدرک بگیریم، ورزش میکنیم تا وزن کم کنیم و مطالعه میکنیم تا در آزمونی موفق شویم. این اهداف اهمیت دارند، اما زمانی که تمام توجه ما به نتیجه معطوف شود، خودِ مسیر به یک وسیله تبدیل میشود. در چنین شرایطی، اگر نتیجه دیر به دست برسد یا مطابق انتظار نباشد، انگیزه نیز به سرعت کاهش پیدا میکند.
در مقابل، فردی که یک فعالیت را به تجربهای خودانجام تبدیل میکند، بخشی از انگیزه خود را از درون همان فعالیت میگیرد. او فقط به مقصد فکر نمیکند، بلکه از مسیر نیز انرژی میگیرد. به همین دلیل است که دو نفر میتوانند دقیقاً یک کار را انجام دهند، اما کیفیت تجربه آنها کاملاً متفاوت باشد.
آنچه در این مقاله می خوانید؛
تفاوت در کار نیست؛ در نوع نگاه ماست
فرض کنید دو مدیر در حال طراحی نظام ارزیابی عملکرد هستند. هر دو باید جلسات متعدد برگزار کنند، دادهها را تحلیل کنند و گزارش بنویسند. مدیر اول تنها به پایان پروژه فکر میکند؛ هر جلسه برای او مانعی است که باید هرچه زودتر از آن عبور کند. اما مدیر دوم پروژه را فرصتی برای شناخت بهتر رفتار کارکنان، یادگیری روشهای جدید تحلیل و طراحی یک نظام مؤثرتر میبیند. هر دو نفر یک فعالیت انجام میدهند، اما یکی فقط نتیجه را دنبال میکند و دیگری در خودِ فرایند نیز معنا پیدا کرده است.
یا تصور کنید دو مدرس، یک دوره آموزشی مشابه برگزار میکنند. یکی تنها به پایان کلاس، دریافت حقالتدریس یا ارزیابیهای پایان دوره فکر میکند. دیگری از لحظهای لذت میبرد که میبیند نگاه یکی از فراگیران تغییر کرده یا پرسشی مطرح میشود که بحث را عمیقتر میکند. هر دو تدریس میکنند، اما تجربه یکی «خودانجام» است و دیگری صرفاً در انتظار نتیجه بیرونی است.
چگونه یک فعالیت را به تجربهای خودانجام تبدیل کنیم؟
تبدیل یک فعالیت به تجربهای خودانجام، به معنای نادیده گرفتن نتیجه نیست. چیکسنتمیهای نیز چنین چیزی را پیشنهاد نمیکند. مسئله، تغییر «کانون توجه» است. نتیجه همچنان اهمیت دارد، اما نباید تنها منبع انگیزه باشد. هرچه سهم Intrinsic Motivation یا انگیزش درونی بیشتر شود، احتمال تجربه غرقگی نیز افزایش مییابد.
۱. به جای «چه چیزی به دست میآورم؟» بپرسید «چه چیزی یاد میگیرم؟»
بسیاری از فعالیتهای کاری زمانی خستهکننده میشوند که فقط با معیار پاداش ارزیابی شوند. اگر هنگام تهیه یک گزارش، تنها دغدغه شما ارسال آن باشد، احتمالاً کار تکراری خواهد شد. اما اگر هدف دیگری برای خود تعریف کنید؛ مثلاً «امروز میخواهم یک الگوی جدید در دادهها کشف کنم»، همان فعالیت به فرصتی برای یادگیری تبدیل میشود.
۲. کیفیت انجام کار را به یک هدف شخصی تبدیل کنید
یک کارشناس منابع انسانی ممکن است سالانه دهها مصاحبه استخدامی انجام دهد. اگر هدف فقط تکمیل فرم ارزیابی باشد، این فرایند به مرور یکنواخت میشود. اما اگر برای خود هدف بگذارد که در هر مصاحبه، یک سؤال بهتر طراحی کند یا شناخت عمیقتری از انگیزههای داوطلبان به دست آورد، خودِ مصاحبه به یک تمرین حرفهای تبدیل میشود.
۳. پیشرفت را در مهارت خود ببینید، نه فقط در نتیجه
فرض کنید مسئول پاسخگویی به مشتریان هستید. اگر تنها معیار موفقیت، تعداد تماسهای پاسخ داده شده باشد، احتمالاً بعد از مدتی انگیزه کاهش پیدا میکند. اما اگر از خود بپرسید «آیا امروز بهتر از هفته گذشته گوش دادم؟ و یا اگر بپرسید، آیا توانستم مسئله را با آرامش بیشتری حل کنم؟»، توجه شما از نتیجه به رشد شخصی منتقل میشود.
۴. برای هر فعالیت، یک چالش شخصی تعریف کنید
تقریباً هر کاری را میتوان به یک چالش تبدیل کرد. هنگام نوشتن گزارش، تلاش کنید مطالب را شفافتر از قبل بنویسید. در جلسات، سعی کنید یک سؤال عمیقتر مطرح کنید. هنگام مطالعه، بکوشید بین مطالب جدید و تجربههای قبلی خود ارتباط برقرار کنید. این چالشهای کوچک، همان چیزی هستند که فعالیت را از حالت مکانیکی خارج میکنند.
۵. به دنبال معنا باشید، نه فقط پاداش
یکی از سادهترین راههای افزایش انگیزش درونی، دیدن اثر کار بر دیگران است. اگر مسئول آموزش کارکنان هستید، فقط به برگزاری دوره فکر نکنید؛ به این فکر کنید که این آموزش چگونه میتواند تصمیمهای بهتری در سازمان ایجاد کند. اگر در واحد منابع انسانی کار میکنید، به این بیندیشید که هر تصمیم درست شما میتواند کیفیت زندگی کاری دهها نفر را بهبود دهد. معنا، یکی از قویترین منابع انگیزش درونی است.
مدیران چگونه میتوانند تجربههای خودانجام ایجاد کنند؟
مدیران نقش مهمی در شکلگیری انگیزش درونی کارکنان دارند. اگر همه شاخصهای موفقیت فقط بر نتایج بیرونی مانند تعداد پروژهها، سرعت انجام کار یا پاداشهای مالی متمرکز باشد، کارکنان نیز به تدریج توجه خود را فقط به نتیجه معطوف میکنند. اما اگر مدیران علاوه بر نتیجه، یادگیری، نوآوری، کیفیت اجرا و رشد مهارتها را نیز مورد توجه قرار دهند، احتمال شکلگیری تجربههای خودانجام بیشتر میشود.
برای مثال، در جلسات بازخورد، علاوه بر این که پروژه به نتیجه رسیده یا نه، میتوان از کارکنان پرسید: «در این پروژه چه مهارتی را بهتر یاد گرفتی؟»، «بزرگترین کشف تو چه بود؟» یا «اگر دوباره این پروژه را انجام دهی، چه چیزی را متفاوت انجام میدهی؟» این پرسشها، توجه را از صرف نتیجه به کیفیت تجربه منتقل میکنند.
جمعبندی
شاید مهمترین پیام چیکسنتمیهای این باشد که رضایت عمیق، همیشه در پایان مسیر منتظر ما نیست؛ گاهی در خودِ مسیر پنهان شده است. هرچه بتوانیم سهم انگیزش درونی را در فعالیتهای روزمره افزایش دهیم، کارها کمتر به تکلیف و بیشتر به فرصتی برای رشد تبدیل میشوند.
تجربه خودانجام به ما یادآوری میکند که ارزش یک فعالیت، فقط به آنچه در پایان به دست میآوریم وابسته نیست، بلکه به انسانی که در طول انجام آن میشویم نیز بستگی دارد. شاید نتوانیم همه نتایج زندگی را کنترل کنیم، اما میتوانیم یاد بگیریم هر فعالیت را به فرصتی برای یادگیری، تسلط، معنا و لذت تبدیل کنیم. و شاید همین تغییر نگاه، یکی از مهمترین رازهای کسانی باشد که سالها با اشتیاق کار میکنند، یاد میگیرند و رشد میکنند.
منابع
- Flow: The Psychology of Optimal Experience
- Finding Flow: The Psychology of Engagement with Everyday Life
- Creativity: Flow and the Psychology of Discovery and Invention
- Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior
- Drive: The Surprising Truth About What Motivates Us